HET ONTSLUIEREN VAN EEN OUD SCHRIFT
Het Mausoleum van Ateban in Dougga en zijn tweetalige inscriptie
Een tombe van een Numidische prins, een negentiende-eeuwse Britse consul en een doorbraak in 1843 — het verhaal achter het monument in Dougga dat hielp bij het ontcijferen van een oud schrift.
Bekijk Dougga-tours op GetYourGuide ↗Een prinselijk graf op de heuvelhelling
Op een helling onder de belangrijkste ruïnes van Dougga staat een hoog, torenachtig grafmonument dat tegenwoordig bekendstaat als het Libisch-Punische mausoleum, ofwel het Mausoleum van Ateban. Gebouwd in een pre-Romeinse architectuurstijl met getrapte, piramideachtige bovenbouw die boven een vierkante basis uitrijst, werd het opgericht als graf van een Numidische prins genaamd Ateban, zoon van een lokale edelman wiens naam eveneens in de inscriptie bewaard is gebleven. Het dateert van eeuwen vóór de Romeinse periode in Dougga en werd gebouwd toen de stad nog onder Numidisch bewind stond. Vandaag de dag geldt het als een van de duidelijkste overgebleven voorbeelden van Numidische grafarchitectuur in heel Noord-Afrika.
Twee talen, één steen
Wat het mausoleum bijzonder maakt, is niet alleen de architectuur, maar ook een kalkstenen fries die ooit aan de sokkel was bevestigd, met daarop een tweetalige inscriptie over de volledige lengte: de ene helft in het Punisch, de andere in het oud-Numidisch — het schrift waaruit het huidige Berberse Tifinagh-alfabet is voortgekomen. Inscripties die deze twee talen op één enkele steen combineren, zijn in de hele antieke wereld uiterst zeldzaam. De fries fungeerde als een kleinschalige Steen van Rosetta en bood geleerden een zeldzame directe vergelijking tussen een taal die ze al vloeiend konden lezen en een schrift dat, op het moment van de herontdekking, door vrijwel niemand meer ontcijferd kon worden.
Een Britse consul, een beschadigd monument
In 1842 liet Sir Thomas Reade, destijds de Britse consul in Tunis, de gebeeldhouwde fries van het podium van het mausoleum verwijderen en naar Londen verschepen, waar deze uiteindelijk terechtkwam in de collectie van het British Museum met materiaal uit het oude Nabije Oosten. De verwijdering beschadigde het monument zelf ernstig, waarbij een deel van de structuur werd ontmanteld om de steen te kunnen losmaken. De inscriptie bevindt zich sindsdien in Londen; wat vandaag in Dougga staat, is het later gereconstrueerde lichaam van het mausoleum, zonder de oorspronkelijke tweetalige steen die het monument in de negentiende eeuw beroemd maakte onder geleerden van de antieke wereld.
Het ontcijferen van een oud alfabet
De wetenschappelijke waarde van de inscriptie werd opmerkelijk snel duidelijk. In 1843, slechts een jaar na de verwijdering ervan, gebruikte de Franse oriëntalist Ferdinand de Saulcy de tweetalige tekst om de oostelijke variant van het oude Libyco-Berberse alfabet te ontcijferen — het schriftsysteem dat werd gebruikt door Noord-Afrikanen uit de Numidische periode, en een directe voorouder van het Tifinagh-schrift dat vandaag de dag nog steeds wordt gebruikt door Berber- of Amazigh-gemeenschappen in heel Noord-Afrika. Meer dan 180 jaar later blijft het een van de fundamentele documenten in de studie van oude Noord-Afrikaanse schriften, en wordt het nog steeds geciteerd in taalkundig onderzoek naar de vroegste schriftsystemen van de regio.
Het mausoleum vandaag de dag
De structuur die bezoekers vandaag in Dougga zien, is een zorgvuldige reconstructie, in de 20e eeuw herbouwd door archeologen nadat Reade's verwijdering in 1842 een deel ervan gedeeltelijk had doen instorten en instabiel had achtergelaten. Het is kleiner en rustiger dan het Capitool of het theater in de buurt, verscholen van het hoofdpad van de site, en gemakkelijk voorbij te lopen zonder de betekenis ervan in één oogopslag te beseffen. Toch is het misschien wel het meest historisch belangrijke monument van Dougga, vanwege wat het onthult over de eeuwen vóór de komst van Rome, eerder dan om iets dat tijdens de Romeinse periode zelf werd gebouwd.
Waarom dit verder reikt dan Dougga
Het Mausoleum van Ateban verbindt een relatief kleine archeologische vindplaats op het platteland van Tunesië met een veel groter, doorlopend verhaal: de moderne herovering van het Berberse en Amazigh-taalerfgoed in heel Noord-Afrika, van Marokko tot Libië. Er zijn wereldwijd maar zeer weinig Numidische monumenten in situ bekend die echte tweetalige inscripties dragen, wat Dougga's voorbeeld — zelfs nu de beroemdste steen in Londen ligt in plaats van op de heuvel waar hij werd gebeeldhouwd — tot een van de meest betekenisvolle stukken pre-Romeinse epigrafiek maakt die uit de hele regio bewaard zijn gebleven.